2008-05-21 00:24

Szampan buzuje pod korkiem...

"Albo Polska stanie się wyzwaniem dla młodych Polek i Polaków, albo ugrzęźnie w uścisku broniącego swoich interesów pokolenia ich rodziców" - ocenił Jan Filip Staniłko, doktorant z Uniwersytetu Jagiellońskiego, porównując młodych do szampana, a korporacje akademickie i zawodowe - do korka, który nie pozwala mu wybuchnąć. "Niezbędna jest zmiana struktury klanowej obecnej na wielu uczelniach i w instytutach PAN; struktura ta nie ma nic wspólnego z relacją mistrz-uczeń" - zgodził się z nim prof. Maciej Żylicz, prezes Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. "Zastanawiam się, czy w takich warunkach Einstein byłby Einsteinem, a Kopernik Kopernikiem (...) Najpewniej zajęliby się oni wytężoną działalnością publikacyjną" - dodał prof. Roman Galar z Politechniki Wrocławskiej. Naukowcy z różnym stażem pracy, reprezentujący wiele dyscyplin, teoretycy i praktycy wymieniali poglądy podczas panelu dyskusyjnego "Jaka reforma nauki i szkół wyższych?", zorganizowanego 17 maja w Warszawie w ramach III Kongresu Obywatelskiego. Serwis "Nauka w Polsce" sprawował patronat medialny nad tym wydarzeniem.

OKIENKA PRAWDY NA DOBRY POCZĄTEK

"Polska jest +czerwoną latarnią+ Europy. Jesteśmy na 25 miejscu na świecie pod względem cytowań i tendencja ta spada" - podkreślał prof. Karol Życzkowski z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jak tłumaczył, polskie wnioski o dofinansowanie projektów badawczych są na szczeblu unijnym uznawane za obiektywnie słabsze od tych, które przedstawiają zachodni badacze. Duży wpływ na ocenę wniosku ma dorobek naukowy, szacowany jako liczba cytowań w ostatnich latach.

Profesor zaproponował wprowadzenie tzw. "okienek prawdy", umieszczanych w Internecie obok spisu pracowników danej uczelni. Tutaj każdy doktor musiałby wymieniać pięć, a każdy profesor dziesięć swoich najlepszych publikacji z ostatnich pięciu lat, wraz z liczbą ich cytowań na świece.

O konieczności zwiększenia nakładów na polską naukę mówił prof. Maciej Żylicz. Jak oszacował, każdy Polak przeznacza na nią średnio 26 euro rocznie - tyle samo, ile zapłaciłby za jeden obiad w Brukseli. W "starej piętnastce" średnie roczne wydatki na naukę w przeliczeniu na mieszkańca wynoszą 170 euro.

Zdaniem prezesa Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, podstawą reformy musi być zasada konkurencyjności, kontraktowe zatrudnienie i przesunięcie w dół granicy uzyskiwania samodzielności naukowej.

"Trzeba zmienić strukturę zarządzania nauką" - stwierdził profesor. Wyjaśnił, że jest już zgoda na utworzenie przy premierze Rady ds. Nauki i Innowacyjności. Jego zdaniem reforma, która wymaga zmiany około 60 ustaw, nie może być ograniczona do jednego resortu. W ministerstwie powinno zostać, oprócz programów międzynarodowych, finansowanie działalności statutowej i ocena jednostek naukowych. Konieczne jest współdziałanie Narodowego Centrum Badań i Rozwoju (istniejącego) z Narodowym Centrum Nauki (musi ono dopiero powstać i nie może być agendą rządową, jak KBN).

Według prof. Żylicza i wszystkich panelistów, finansowanie nauki na każdym niemal szczeblu powinno opierać się na systemie grantowym. Naukowiec mówił też o restrukturyzacji, drogą audytu zewnętrznego, instytutów badawczych - ich dyrektorzy powinni być wybierani przez międzynarodowe rady w drodze konkursów, a jednostki, które najgorzej wypadają w okresowych ocenach, muszą zostać zamknięte. Niezbędna jest też zmiana struktury klanowej obecnej na wielu uczelniach i w instytutach PAN. "Struktura ta nie ma nic wspólnego z relacją mistrz-uczeń" - zaznaczył profesor. Dodał, że doktor z poważnym dorobkiem naukowym powinien móc utworzyć zespół. "Trzeba skończyć z brakiem wolności w uprawianiu nauki" - podkreślił.

WOLNA AMERYKANKA

Do propozycji zniesienia bariery dodatkowego stopnia naukowego przychylił się m.in. Witold Palosz, pracownik naukowy NASA. "W USA zasadą są otwarte i szeroko ogłaszane konkursy na stanowiska akademickie. Konkurencja jest wysoka, często stu kandydatów stara się o jedno miejsce na uczelni. Nie ma tam żadnych habilitacji - +świeżo+ przyjęty adiunkt może zatrudniać doktorantów (...) Dla kontynuowania kariery niezbędne jest międzynarodowe uznanie dorobku naukowca" - wymieniał.

Jak tłumaczył dr Pałosz, system amerykański nie ma odgórnej struktury - panuje tu "wolna amerykanka". Najczęściej prezes uniwersytetu jest wybierany przez radę niezależną od korporacji akademickich i wcale nie musi wywodzić się ze środowiska akademickiego ani legitymować się tytułami naukowymi. Nie ma też systemu akredytacji - o tym, czy uczelnia spełnia oczekiwane zadania, decyduje rynek.

System ten charakteryzuje wysoka mobilność studentów i kadry, szczególnie młodszej. Na amerykańskich uniwersytetach zatrudniani są wybitni naukowcy z zagranicy. Łatwo przechodzi się z przemysłu do uczelni i odwrotnie, jest to oparte na kryteriach merytorycznych, a nie formalnych (brak rozprawy habilitacyjnej). Praktycy z przemysłu są angażowani w prowadzenie zajęć ze studentami. Co więcej, specjalne programy badawcze, osobne dla małych firm, wymagają synergii uniwersytetu z przemysłem. Przy grantach i kontraktach preferowane są interdyscyplinarne zespoły, złożone z naukowców i praktyków.

Rozbudowany system stypendiów naukowych, stypendiów prywatnych i kredytów pozwala niemal każdemu studentowi, uzyskującemu dobrą średnią ocen, zredukować czesne o minimum połowę. Programy te dodatkowo mobilizują studentów do podejmowania pracy, co na polskich studiach stacjonarnych, gdzie wciąż obowiązuje sztywny plan zajęć, a o zaliczeniu decydują m.in. listy obecności, jest niezwykle trudne.

"W każdym semestrze wykładowcy są oceniani przez studentów i ma to duży wpływ na ich pozycję na uniwersytecie" - dodał naukowiec, kreśląc pełny obraz zachodniego systemu szkolnictwa.

EUROPA I TAK SIĘ NIE LICZY?

W przewrotny sposób własną wizję reformy szkolnictwa wyższego w Polsce zaprezentował prof. Roman Galar. Wśród niezbędnych reform "odrodzeniowych" wymienił m.in. restytucję szkolnictwa zawodowego, "rzeczywiście ogólnokształcącą edukację ogólnokształcącą" oraz wprowadzenie dwóch modeli edukacji wyższej - studia formujące kompetencje niezbędne dla społeczeństwa, finansowane na zasadzie konkursowej, a obok - studia niezbędne tylko studiującym, finansowane z ich kieszeni.

Jak zaznaczył, w słusznej skądinąd zasadzie konkursowości należy uwzględnić nisze dla "szczęśliwych przypadków". Wyjaśnił, że ostra bieżąca konkurencja uniemożliwia powstawanie prac wybitnych. "Zastanawiam się, czy w takich warunkach Einstein byłby Einsteinem, a Kopernik Kopernikiem (...) Najpewniej zajęliby się oni wytężoną działalnością publikacyjną" - stwierdził naukowiec.

Zaznaczył też, że trzeba rozwijać najlepsze, a nie najnowsze technologie, a zasadę "wspierania najlepszych" skwitował żartobliwym: "Co to za najlepsi, skoro potrzebują wsparcia?".

"W Polsce jest źle, ale gdzie jest dobrze? Czy naprawdę za dwa lata Europa zrealizuje cele Strategii Lizbońskiej? (...) W USA i tak Europą nikt się nie przejmuje, wszyscy bowiem oglądają się tam na Azję - "uspokoił" profesor w podsumowaniu.

NAUKA POLSKA - BEZ BIBLIOTEK, BEZ INTERNETU, BEZ WIZJI

Zdaniem Jana Filipa Staniłko, polskie uczelnie są w stanie rozkładu. "Albo Polska stanie się wyzwaniem dla młodych Polek i Polaków, albo ugrzęźnie w uścisku broniącego swoich interesów pokolenia ich rodziców" - zawyrokował młody naukowiec, porównując młodych do szampana, a korporacje akademickie i zawodowe - do korka, który nie pozwala mu wybuchnąć.

Innowacyjność zdefiniował jako pomysł, który ktoś kupuje. "To średni i mali przedsiębiorcy dokonują innowacji, a wielcy je kupują i rozwijają. Musimy mieć system, który tworzy do tego warunki, co sprowadza się do reformy instytucji publicznych" - mówił Staniłko. W jego opinii, polskiej nauce potrzebne jest budżetowanie zadaniowe, spójność polityk i nowe instytucje centralne.

"W finansowaniu powinna panować biblijna zasada - kto nie ma, zostanie mu odebrane, kto ma, zostanie mu dodane" - uważa Staniłko. Finansowanie musi się opierać o: granty "na studenta", badawcze, dydaktyczne, infrastrukturalne i biblioteczne. Doktorant podkreślił, że w Polsce właściwie nie ma bibliotek naukowych, a publikacje nie są dostępne w Internecie, co w innych krajach jest nie do pomyślenia.

Zdaniem doktoranta, uczelniami powinny zająć się województwa. Warto też wprowadzić trzy typy instytucji naukowych - pierwszą grupę stanowiłyby uniwersytety i instytuty badawcze, drugą politechniki, trzecią zaś - "college sztuk wyzwolonych", gdzie licealiści mogliby uczyć się razem ze studentami pierwszych lat; byłyby to szkoły twórczego myślenia, kształcące m.in. polityków.

DYPLOMOWANY NIEMOWA PRODUKCJI TAŚMOWEJ

"W dzisiejszym świecie klient jest królem. Dla nauki klientem jest nie tylko student, ale i przemysł. Nauka ma nam dostarczać wyroby, bo przemysł, po przekształceniach Balcerowicza, jest dziś gotowy, żeby skonsumować ofertę nauki" - ocenił inż. Marek Darecki, prezes WSK PZL Rzeszów.

Jak wyliczał, przemysł potrzebuje dziś od nauki - po pierwsze - absolwenta, który po krótkim przeszkoleniu będzie z powodzeniem rywalizował na forum międzynarodowym, a po drugie - partnera w zakresie badań i rozwoju. Partner taki, poza umiejętnością mówienia o swoim wynalazku, musi umieć zaprezentować go w sposób komercyjny, czego, zdaniem Dareckiego, polscy naukowcy nie potrafią.

Prezes zwrócił uwagę na niezrozumiałą lekkość, z jaką uczelnie, między innymi techniczne, traktują lektoraty. Podkreślił, że człowiek, który nie zna języka angielskiego, jest na rynku traktowany jak niemowa. Dodał, że na "pseudouczelniach" kształceni są "pseudoabsolwenci", często prowadzeni przez wybitnych profesorów, łamiących zasady etyki zawodowej i biorących "chałtury". Darecki nazwał takie praktyki okradaniem studentów i ich rodziców.

***

"Kongres Obywatelski" zorganizował 17 maja w Warszawie Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową. Debaty były poświęcone modernizacji Polski w kontekście globalizacji. Głównymi tematami obrad były: tożsamość narodowa Polski, rozwój edukacji i nauki, rządzenie państwem i regionami, infrastruktura oraz modernizacja wsi.

PAP - Nauka w Polsce, Karolina Olszewska

kap

Wersja do druku     Poleć stronę